Logicollege

Het is moeilijk, misschien wel onmogelijk om van alle voorkomende soorten processen een typologie op te stellen. Daarvoor spelen er te veel factoren een rol. Wel kunnen met twee hoofdfactoren al zoveel onderscheid maken, dat we de belangrijkste dingen zien die bepalend zijn voor de logistieke kenmerken van een productieafdeling. Deze factoren zijn:

1. De complexiteit van het proces. Als het gaat om standaardproducten waar een stabiele, hoge vraag voor bestaat, dan kan de productie worden ingericht als een flowline. De procescomplexiteit is dan laag. Als de vraag naar een product eenmalig is, of als er maar weinig herhaling in zit, dan betekent dit dat er veel verschillende soorten producten gemaakt moeten kunnen worden. Met sterk wisselend capaciteitsbeslag en sterk wisselende samenstelling. De procescomplexiteit is nu hoog.
2. De complexiteit van de materiaalstroom. Voor sommige producten heb je verschillende materialen nodig om het product te kunnen samenstellen. Hoe meer verschillende materialen er nodig zijn, hoe complexer de materiaalstroom.

In figuur 1 hebben we (in navolging van Bertrand c.s.) deze hoofdfactoren uitgezet langs twee assen. Vervolgens hebben we van vijf typerende procesvormen aangegeven waar zij zich (zo ongeveer) binnen de grafiek bevinden. Het resultaat is een typologie van processen, op basis van de twee hoofdkenmerken. Het aardige van deze indeling, is dat we per type uitspraken kunnen doen over de logistieke situatie bij ondernemingen die behoren tot één van de klassen.

figuur 1: een typologie van processen

De vijf soorten processen die we in figuur 1 noemen, hebben een direct verband met de productie van fysieke producten. Maar je kunt je voorstellen dat eenzelfde indeling kan worden gemaakt voor processen, die gericht zijn op dienstverlening. Hieronder zullen we de vijf soorten processen één voor één nader toelichten.

1.1 enkelstuks fabricage

Dit type proces kom je tegen bij een lage herhalingsgraad in de vraag naar individuele producten of diensten. Een onderneming met dit type doet er verstandig aan z’n capaciteit (machines, mensen en gereedschappen) niet te specialiseren naar bepaalde producten of diensten. De onderneming moet in staat zijn om een zeer breed spectrum van producten te vervaardigen met eenvoudige, enkelvoudige uitgangsmaterialen, zoals plaat- en staafmateriaal.

De lage herhalingsgraad in de vraag betekent dat de producten, die worden gemaakt per keer verschillen. Dit leidt tot zeer veel verschillende volgorden waarin de bewerkingen moeten worden uitgevoerd, waardoor het niet mogelijk is om een flow-opstelling te kiezen voor het machinepark.

Voorbeeld

De machinale werkplaats van een meubelmakerij waarin onderdelen van meubels worden vervaardigd is een organisatie met deze kenmerken. De machines zijn universeel en het productiepersoneel is algemeen opgeleid en breed inzetbaar. In deze productieafdeling is gelijktijdig een groot aantal orders onder handen.

1.2 procesgewijze fabricage

In dit geval is de organisatie gespecialiseerd in de fabricage van maar een paar verschillende producten of productfamilies. Producten met een hoge vraag. Daarbij wordt gebruik gemaakt van gespecialiseerde apparatuur en gespecialiseerd productiepersoneel.

De constante vraag biedt een grote mate van zekerheid over de toekomstige afzet en dat geeft de gelegenheid om te investeren in gespecialiseerde apparatuur en gespecialiseerd personeel, waardoor tegen lage kosten kan worden geproduceerd.

Omdat de producten vrij identiek zijn, is de bewerkingsvolgorde in het proces vast. De productiesnelheid is hoog en de wachttijden tussen opeenvolgende bewerkingen zijn kort. Er is meestal maar een klein aantal orders tegelijk onder handen in de productieafdeling.

Kenmerk van het proces is verder, dat de eindproducten gemaakt worden uit een beperkt aantal uitgangsmaterialen. Er is sprake van een sterk divergente materiaalstructuur, dat wil zeggen veel meer verschillende eindproducten dan uitgangsmaterialen.

Voorbeelden

Het brouwen van bier, de raffinage van olie en vrijwel de gehele chemische industrie zijn procesmatige fabrieken. Een dienst met proces-matige karakteristieken is bijvoorbeeld het automatisch geven van rekeninginformatie via de telefoon, na intoetsen van rekeningnumer en codenummer.

1.3 grootserie- en massa-assemblage

In dit type is het proces gespecialiseerd in het voortbrengen van een beperkt assortiment aan producten of diensten. Elk met een hoge vraag per product of productfamilie. In de productie gaat het hierbij vaak om assemblage van samengestelde producten.

In de productie wordt gebruik gemaakt van gespecialiseerde apparatuur en gespecialiseerd personeel. De hoge vraag biedt de gelegenheid om te investeren in gespecialiseerde apparatuur zodat tegen lage kosten kan worden gewerkt.

Kenmerkend voor de assemblage van grote series is een convergente materiaalstroom, waarbij diverse onderdelen terecht komen in één product.

Voorbeelden

De productie van scheerapparaten of televisies. Wat massa-dienstverlening betreft zou je kunnen denken aan een kaartjescontroleur bij een voetbalstadion.

1.4 projectgewijze fabricage

Bedrijven van dit type proces vervaardigen eindproducten die ieder voor zich een lage herhalingsgraad hebben (unieke producten) en die complex van aard zijn qua materiaalbehoefte en qua benodigde capaciteiten. In zo’n situatie heb je te maken met hoge onzekerheden, zowel over de capaciteit als over het materiaal. Dit type productieafdelingen kun je kenmerken door een grote flexibiliteit.

Door de lage herhalingsgraad per product moeten de beschikbare productiemiddelen (apparatuur, personeel) universeel en breed inzetbaar zijn. Vaak is hier sprake van een sterk convergente materiaalstructuur, dat wil zeggen dat per eindproduct veel verschillende materialen en componenten nodig zijn.

Voorbeelden

Producten, die met projectsgewijze processen worden voortgebracht zijn meestal complex en op maat gemaakt. Voorbeelden zijn een boorplatform, een kantoorgebouw of een satelliet. Diensten met het karakter van een project zijn bijvoorbeeld in company cursussen.

1.5 seriegewijze fabricage

Kenmerkend is de fabricage van een beperkt vast assortiment aan producten, die vervaardigd worden met niet al te gespecialiseerde capaciteiten (mensen, machines, maar vooral gereedschappen). Het assortiment is beperkt maar breed en de herhalingsgraad van de vraag is relatief laag, tenminste als je kijkt naar de verhouding tot de hoge productiesnelheid. Gevolg is dat er veel productieorders gelijktijdig onder handen zijn. De materiaalstructuur kan complex zijn. Er zijn veel, soms tientallen, componenten nodig per eindproduct.

Voorbeelden

We kunnen hierbij denken aan de fabricage van mechanische en elektrische componenten en subsamenstellingen. Een gelast samengesteld onderdeel zoals een subframe, plaatwerk, buigdelen, persdelen. Toegepast in de automobielindustrie, de meubelindustrie, de seriematige machinebouw, etc.

Een voorbeeld van seriegewijze dienstverlening is de verkoop en levering van een serie opleidingen aan een grote onderneming. Opleidingen die in meerdere vestigingen op nagenoeg dezelfde manier moeten worden verzorgd.

Bij een uitkeringsinstantie worden de dossiers met ontvangen aanvragen, gesorteerd naar de aard en moeilijkheidsgraad van de aanvraag. Vervolgens wordt een stapel vergelijkbare gevallen seriegewijs doorgenomen.